El Atmanın Önlenmesi Davası  Ve Kamulaştırmasız El Atma Davası Nedir?

Kamulaştırma, devletin kamu yararını göz önünde bulundurarak kişinin, mülkiyet hakkını elinde barındırdığı taşınmaz üzerinde tasarruf etmesi yani kişinin mülkiyet hakkına rızası dışında son vermesi olarak tanımlanmaktadır.

Kamulaştırmanın olması için en önemli ve çoğu zaman ihlal edilen husus devletin kamu yararı doğrultusunda bu işlemi gerçekleştirmiş olmasıdır.

Kamulaştırma işlemini yapan veya yapacak olan ilgili idare, mülkiyet hakkına son verilecek gerçek ve özel hukuk kişilerine bir bedel ödeme zorunluluğu altındadır. Bu bedelin idare tarafından peşin olarak ödendiği de unutulmamalıdır.  

Ancak bazı durumlarda idareler, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nda yer alan usul ve işlemlere aykırı olarak kişinin özel mülkiyetine el atmaktadır. Bu çoğu zaman, peşin ödenmesi gereken bedelin kişiye ödenmemesi olarak karşımıza çıkmaktadır.  Bu durumda idare, özel mülkiyete konu edilen taşınmaza fiili veya hukuki olarak el atmakta ve bunun karşılığında mülkiyet hakkına son verilen gerçek veya özel hukuk kişilerine bir bedel ödememektedir.

Öncelikle kamulaştırmasız el atmanın türlerine değinmekte fayda olduğu kanaatindeyiz.

Kamulaştırmasız el atmanın iki türü bulunmaktadır. Bunlar ise fiili ve hukuki el atma olarak karşımıza çıkmaktadır. Bahsi geçen el atma türleri arasındaki ayrım ise en basit tabiri ile kağıt üzerinde işlemin yapılıp yapılmadığı noktasında toplanmaktadır.

Fiili El Atma: Fiili el atma, idarenin 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nda yer alan düzenlemelere uymaksızın ve bedel ödemeksizin özel mülkiyete tabi olan taşınmazı kullanması, o taşınmazdan yararlanması olarak tanımlanmaktadır. Fiili el atmadan söz edebilmek için, idarenin özel mülkiyete tabi olan taşınmazı işgal etmesi ve bu işgalin devamlılık arz etmesi gerekmektedir. Yararlanılan taşınmazın, kamu yararı gözetildiğinden bahisle kamu hizmetinde kullanılması ve bu kullanımın bahsi geçen kanuna aykırı olarak yapılmış olması şartları aranmaktadır.

Hukuki El Atma: Hukuki el atma, imar kısıtlılığı olarak da karşımıza çıkmaktadır. Bu el atma türünde, idare yeni bir imar değişikliği kararı almakta ve bu karar ile özel mülkiyete konu edilen taşınmaz üzerinde mülkiyet hakkına sahip olan kişilerin tasarrufta bulunmasını engellemektedir.

Kamulaştırmasız El Atma Davalarında Görevli ve Yetkili Mahkeme Hangisidir?

Fiili el atmanın söz konusu olduğu durumlarda taşınmazın bulunduğu yerdeki asliye hukuk mahkemeleri görevli ve yetkilidir.

Hukuki el atmanın söz konusu olduğu durumlarda ise, görevli mahkeme idare mahkemeleridir.

El Atma Davasında Hak Düşürücü Süre Var Mıdır?

Mülga 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 38. maddesinde her ne kadar 20 yıllık hak düşürücü süre belirtilmiş olsa da Anayasa Mahkemesinin E.2002/112, K. 2003/33 ve 4.11.2003 tarihli kararı ile bahsi geçen hak düşürücü süre iptal edilmiştir.

Dolayısıyla, kamulaştırmasız el atma davaları taşınmazın aynından kaynaklandığı için herhangi bir hak düşürücü süreye tabi tutulmamaktadır.

Kamulaştırmasız El Atmanın Olduğu Durumlarda Hangi Davalar Açılmaktadır?

1-) El Atmanın Önlenmesi Davası

Türk Medeni Kanunu’nun 683/2 maddesinde “Malik,malını haksız olarak elinde bulunduran kimseye karşı istihkak davası açabileceği gibi, her türlü haksız el atmanın önlenmesini de dava edebilir." şeklinde düzenleme bulunmaktadır.

Fiili el atmanın söz konusu olduğu durumlarda, özel mülkiyete tabi olan taşınmazın maliği sıfatına haiz olan kişilerin başvurabileceği birtakım yollar bulunmaktadır. El atmanın önlenmesi davası ise bu yollardan bir tanesidir.

Taşınmazına, kamulaştırma yapılmaksızın haksız yere el konulan malik dava açarken müdahalenin menini veya taşınmazın değerini idareden talep edebilmektedir. Bu hususta, taşınmazına kamulaştırma yapılmaksızın el konulan malikin seçimlik hakkı bulunmaktadır.

El atmanın önlenmesi davası sonucunda, el konulan taşınmaz tekrardan malikin hizmetine geri dönmekte ve malikin bahse konu taşınmaz üzerinde tasarruf edebilmesine olanak sağlamaktadır.

İdarenin bir süre kamulaştırmaksızın el atmış olduğu ancak halihazırda tecavüzün devam etmediği durumda malik, el atmanın önlenmesi davasını açamayacaktır. Çünkü, mevzu bahis dava türü yönünden tecavüzün devam etmesi koşulu aranmaktadır.

Kusur yönünden inceleyecek olur isek; kusur oranına bakılmaksızın idarenin haksız bir el atma durumu oluştuysa yine taşınmazın gerçek sahibi bu davayı ikame edebilmektedir.

2-) Kamulaştırmasız El Atma Davası

Yukarıda adı yazılı olan dava türünde, taşınmazına haksız yere idare tarafından el atılan gerçek malik, gayrimenkulün değerini talep etmektedir. Ancak bu dava sonucunda, bedeli ödenen taşınmazın tapuda idare adına tescil edilmesine karar verilecektir.

Bu davayı el atılan taşınmazın gerçek maliki, eğer gerçek malik hayatta değil ise onun adına mirasçıları açabilmektedir. 

Kamulaştırma davaları usul yönünden incelendiğinde “eda davası” sıfatı taşımaktadır. Bu sebeple, davanın açıldığı tarihte alacak miktarı tam ve kesin olarak belirlenmiyorsa belirsiz alacak davası olarak açılabilmektedir. Ayrıca, kısmi eda davasının açılabilmesi halinde hukuki yararın var olduğu kabul edilerek tespit davası da açılabilmektedir.

Kamulaştırmasız el atma davalarında, ilgili taşınmazın değeri dava tarihindeki değere göre hesaplanmalıdır. Aksi halde, idarenin taşınmaza haksız olarak el atmış olduğu yıl hesaba alınıp ona göre bir değer çıkarmak gerekirdi. Ancak bu durum, haksız yere el atılan taşınmazın gerçek malikinin büyük oranda hak kaybına yaşamasına sebebiyet vermiş olurdu. Bu ölçüt göz önünde tutularak, taşınmazın değeri bilirkişi marifetiyle dava tarihindeki değeri olarak hesaplanmaktadır.

Anayasa’nın 46. maddesinin son fıkrası gereğince, kamulaştırmasız el atma davalarında kamu alacakları için öngörülen en yüksek faiz oranının uygulanması gerekmektedir. 

Kamulaştırmasız el atma davasındaki davacı yani gerçek malik, ecrimisil talebinde de bulunabilmektedir. Davalının yani idarenin, ilgili taşınmaza haksız yere el atmış ve kullanmış olması taşınmazın gerçek malikinin ecrimisil talebinde bulunabilmesinin önünü açmaktadır.

Ancak burada unutulmaması gereken husus şudur;

Her ne kadar kamulaştırmasız el atma davaları açısından herhangi bir hak düşürücü süre veya zamanaşımı süresi öngörülmemiş olsa da, ecrimisil talebinde bulunan kişinin zamanaşımı konusunda dikkatli davranması gerekmektedir. Ecrimisil, geriye dönük olarak beş yıllık süre için talep edilebilmektedir.

Örnek vermek gerekirse;

İdarenin 1985 yılından bu yana haksız yere el atmış olduğu ve kullandığı bir taşınmaz olsun. İlgili taşınmazın gerçek sahibi 2018 yılında kamulaştırmasız el atma davası açarak aynı zamanda ecrimisil talebinde de bulundu. Gerçek sahibin yani somut olayda davasının isteyebileceği ecrimisil bedelleri, 2013’ten 2018’e kadar olan bedeller olacaktır.

Bununla birlikte gözde kaçırılmamalıdır ki, ecrimisil talebi kamulaştırmasız el atma davası ile talep edilebileceği gibi ayrı bir dava olarak da idareye yöneltilebilmektedir. 

Yukarıda izah etmeye çalıştığımız tüm dava türleri, alanında uzmanlık gerektirmektedir. Bu sebeple, sürecin en hızlı ve en doğru yürütülmesi adına hukuki yardım ve destek almanızda büyük fayda olacaktır. 

Av. Merve Sena BOĞA